6 થી 12 મહિનાના બાળકનો ખોરાક ચાર્ટ: મહિના પ્રમાણે ભારતીય ગાઇડ

6 થી 12 મહિના માટેનો સારો બેબી ફૂડ ચાર્ટ લગભગ છ મહિને ઘન ખોરાક શરૂ કરે છે, અને સ્તનપાન (અથવા ફોર્મ્યુલા) મુખ્ય પીણું તરીકે ચાલુ રહે છે. તમે મસળેલા ભાત અને દાળ જેવા સુંવાળા, એક જ પ્રકારના ખોરાકની એક-બે ચમચીથી શરૂઆત કરો છો, પછી જાડા છૂંદેલા ખોરાક, નરમ નાના ટુકડા અને ફિંગર ફૂડ તરફ આગળ વધો છો, જેથી 12 મહિના સુધીમાં તમારું બાળક દિવસમાં ત્રણ વાર પરિવારનું ભોજન અને સાથે નાસ્તો ખાતું થાય.

ઘન ખોરાક ક્યારે શરૂ કરવો?

મોટા ભાગનાં બાળકો લગભગ છ મહિને (26 અઠવાડિયે) પહેલો ખોરાક લેવા તૈયાર હોય છે. તે પહેલાં માતાનું દૂધ કે ઇન્ફન્ટ ફોર્મ્યુલા બાળકને જરૂરી બધું આપે છે. લગભગ છ મહિને, જન્મ સમયે મળેલો આયર્નનો સંગ્રહ ઓછો થવા લાગે છે અને બાળકનું પેટ, મોં અને હાથની આવડત ખોરાક સંભાળી શકે એટલી વિકસી ગઈ હોય છે.

છ મહિના પછી બહુ મોડું કરવાથી નવા ટેક્સચર સ્વીકારવામાં મુશ્કેલી પડી શકે અને આયર્નની ઊણપ રહી શકે. જો તમારું બાળક સમય પહેલાં જન્મ્યું હોય, તો ક્યારે શરૂ કરવું તે તમારા બાળરોગ નિષ્ણાતને પૂછો, કારણ કે સમય સુધારેલી (corrected) ઉંમર પ્રમાણે નક્કી થઈ શકે.

બાળક તૈયાર છે તેના સંકેતો

આ ત્રણેય સંકેતો એકસાથે જુઓ, સામાન્ય રીતે લગભગ છ મહિને:

• તમારું બાળક થોડા જ ટેકાથી બેસી શકે છે અને માથું સ્થિર રાખી શકે છે.
• તે ખોરાક તરફ જોઈ શકે છે, તેને ઉપાડીને મોં સુધી લાવી શકે છે.
• તે ખોરાકનો મોટો ભાગ જીભથી બહાર ધકેલવાને બદલે ગળી શકે છે.

મહિના પ્રમાણે બેબી ફૂડ ચાર્ટ (ભારતીય પહેલો ખોરાક)

નીચેના ટેબલને કડક સમયપત્રક નહીં, પણ નરમ માર્ગદર્શન તરીકે વાપરો. રોજના ભોજનના સમય સાથે છાપી શકાય તેવા પ્લાન માટે અમારું મફત બેબી ફૂડ ચાર્ટ ટૂલ અજમાવો, જે મહિના પ્રમાણે ભારતીય ભોજન સૂચવે છે.

પ્રમાણ ફક્ત શરૂઆતનો અંદાજ છે. તમારા બાળકને માર્ગ બતાવવા દો: મોં ખોલે અને આગળ ઝૂકે તો વધુ જોઈએ છે; મોં ફેરવી લે, મોં બંધ કરે કે ચમચી ધકેલે તો તેનું પેટ ભરાઈ ગયું છે.

દાળનું પાણી અને ભાતના પાણી વિશે એક વાત

ભારતમાં ઘણા પરિવારો દાળનું પાણી કે ભાતના ઓસામણથી શરૂઆત કરે છે. આ પાતળાં પ્રવાહી નાનું પેટ તો ભરી દે છે, પણ તેમાંથી વધુ ઊર્જા, પ્રોટીન કે આયર્ન મળતું નથી. રાંધેલી દાળ અને ભાતને જ મસળીને જાડી, સુંવાળી પેસ્ટ બનાવવી વધુ સારી છે. એક સારી કસોટી: ખોરાક ત્રાંસી ચમચી પરથી વહી ન જવો જોઈએ, ચમચી પર ટકી રહેવો જોઈએ.

ટેક્સચર: સુંવાળાથી ફિંગર ફૂડ સુધી

સમયસર ટેક્સચર બદલતા જવાથી બાળકને ચાવતાં શીખવામાં મદદ મળે છે.

• લગભગ 6 મહિને: સુંવાળું છૂંદેલું અને નરમ પ્યુરી. કેટલાક માતા-પિતા શરૂઆતથી જ નરમ ફિંગર ફૂડ પણ આપે છે (બેબી-લેડ વીનિંગ); બંને રીત બરાબર છે અને સાથે પણ અપનાવી શકાય.
• 7–9 મહિના: નરમ ટુકડાવાળો છૂંદેલો ખોરાક, સાથે એવા નરમ ફિંગર ફૂડ જે બાળક આંગળીઓ વચ્ચે દબાવી શકે, જેમ કે પાકા પપૈયાની પટ્ટી, બાફેલા ગાજરની લાકડી કે નરમ ઇડલીનો ટુકડો.
• 9–12 મહિના: સમારેલો પરિવારનો ખોરાક. તમારું બાળક અંગૂઠા અને આંગળીથી નાના ટુકડા ઉપાડતાં શીખવા લાગશે.

નવા ટેક્સચર શીખતી વખતે ઓકારી (gagging) આવવી સામાન્ય છે અને તે સલામતી માટેની કુદરતી પ્રતિક્રિયા છે. ગળામાં અટકી જવું (choking) અલગ બાબત છે, જે નીચેના સલામતી વિભાગમાં સમજાવ્યું છે.

બાળકને દરરોજ જરૂરી આયર્નથી ભરપૂર ખોરાક

6 થી 12 મહિના વચ્ચે આયર્ન સૌથી મહત્વનાં પોષક તત્ત્વોમાંનું એક છે, કારણ કે લગભગ છ મહિને બાળકનો સંગ્રહ ઘટે છે અને મગજ ઝડપથી વિકસે છે. શક્ય હોય તો દરેક ભોજનમાં ઓછામાં ઓછો એક આયર્નવાળો ખોરાક આપો.

શાકાહારી સ્રોત

• દાળ અને કઠોળ: મગ, મસૂર, તુવેર દાળ, બરાબર રાંધીને છૂંદેલા રાજમા અને ચણા
• રાગી (નાચણી), બાજરી અને જુવારની રાબ
• પાલક અને મેથી જેવાં લીલાં પાંદડાવાળાં શાકભાજી, રાંધીને દાળ કે ખીચડીમાં પીસીને
• છૂંદેલું પનીર અને ટોફુ
• આ એલર્જનો શરૂ કરી દીધા પછી, રાબમાં ભેળવેલી સુંવાળી સીંગદાણા કે તલની પેસ્ટ

માંસાહારી સ્રોત

• બરાબર રાંધેલું ઈંડું, પીળું અને સફેદ બંને
• નરમ, બરાબર રાંધેલું ચિકન કે મટન, ઝીણું કે છૂંદેલું
• બરાબર રાંધેલી કાંટા વગરની માછલી

વનસ્પતિમાંથી મળતું આયર્ન વિટામિન C સાથે ખાવાથી વધુ સારી રીતે શોષાય છે. દાળ કે રાગી સાથે થોડું છૂંદેલું ટામેટું, સંતરું, જામફળ, આમળાં કે પપૈયું આપો. સામાન્ય ખોરાકનાં પોષક તત્ત્વો તમે અમારી Food A–Z ગાઇડમાં જોઈ શકો છો.

સામાન્ય એલર્જન ખોરાક શરૂ કરવા

UK અને USની હાલની ગાઇડલાઇન્સ મુજબ સામાન્ય એલર્જી કરતા ખોરાક લગભગ છ મહિનાથી, એક સમયે એક, બાળકના આહારના ભાગરૂપે શરૂ કરી શકાય છે. તેમને મોડા શરૂ કરવાથી કોઈ ફાયદો નથી, અને વહેલા શરૂ કરવાથી કેટલીક ફૂડ એલર્જીની શક્યતા ઘટી શકે છે.

સામાન્ય એલર્જનમાં ગાયનું દૂધ (દહીં, પનીર કે રસોઈમાં), ઈંડું, સીંગદાણા, બદામ-કાજુ જેવા સૂકા મેવા, તલ, ઘઉં, સોયા, માછલી અને શેલફિશનો સમાવેશ થાય છે. એક નવા એલર્જનનું થોડું પ્રમાણ આપો, શક્ય હોય તો સવારે, જેથી તમે આખો દિવસ બાળક પર ધ્યાન રાખી શકો, અને બીજું અજમાવતાં પહેલાં બે-ત્રણ દિવસ રાહ જુઓ.

જો તમારા બાળકને ગંભીર એક્ઝિમા હોય કે પહેલેથી ફૂડ એલર્જી હોય, તો સીંગદાણા કે ઈંડું શરૂ કરતાં પહેલાં તમારા ડૉક્ટર સાથે વાત કરો, કારણ કે તેઓ દેખરેખ હેઠળનો પ્લાન સૂચવી શકે.

12 મહિના પહેલાં ટાળવાના ખોરાક

પહેલા વર્ષમાં કેટલાક ખોરાક અસલામત કે અયોગ્ય છે:

• મધ: 12 મહિના પહેલાં મધ ન આપો, ગળથૂથી કે ઘરગથ્થુ ઉપચારમાં પણ નહીં. તેમાં એવા બીજાણુ (spores) હોઈ શકે જે ઇન્ફન્ટ બોટ્યુલિઝમ નામની દુર્લભ પણ ગંભીર બીમારી કરે છે.
• મીઠું: બાળકના ખોરાકમાં મીઠું ન ઉમેરો. તેની કિડની વધુ મીઠું સંભાળી શકતી નથી. પરિવાર માટે મીઠું ઉમેરતાં પહેલાં બાળકનો ભાગ અલગ કાઢી લો, અને પાપડ, અથાણાં, નમકીન, સ્ટોક ક્યુબ અને તૈયાર મસાલા ઓછા રાખો.
• ખાંડ અને ગોળ: ખાંડ, ગોળ કે મીઠાં પીણાં ઉમેરવાનું ટાળો. તેનાથી મીઠાશની આદત પડે છે અને દાંતમાં સડો થાય છે. છૂંદેલાં ફળ કુદરતી મીઠાશ આપે છે.
• આખા સૂકા મેવા: આખા કે સમારેલા સૂકા મેવા ઓછામાં ઓછા પાંચ વર્ષ સુધી ગળામાં અટકવાનું જોખમ ધરાવે છે. તેના બદલે સુંવાળું નટ બટર કે બારીક પીસેલા મેવા વાપરો.
• મુખ્ય પીણા તરીકે ગાયનું દૂધ: 12 મહિના પહેલાં ગાય કે ભેંસનું દૂધ માતાના દૂધ કે ફોર્મ્યુલાની જગ્યા ન લેવું જોઈએ, કારણ કે તેમાં આયર્ન ઓછું હોય છે. છ મહિનાથી રસોઈ, દહીં અને પનીરમાં થોડું પ્રમાણ બરાબર છે.
• ચા, કોફી અને ફળનો રસ: ચા અને કોફી આયર્નનું શોષણ ઘટાડે છે અને તેમાં કેફીન હોય છે. જ્યૂસની જરૂર નથી; તેના બદલે આખું ફળ આપો.
• કાચું કે અધકચરું રાંધેલું ઈંડું, માંસ અને માછલી, પાશ્ચરાઇઝ ન કરેલી દૂધની બનાવટો, અને શાર્ક તથા સ્વોર્ડફિશ જેવી વધુ પારો (mercury) ધરાવતી માછલી.

છ મહિનાથી, ભોજન સાથે ખુલ્લા કે ફ્રી-ફ્લો કપમાં ચોખ્ખું, ઉકાળીને ઠંડું કરેલું પાણી થોડા ઘૂંટડા આપી શકો છો.

જમતી વખતે ગળામાં અટકવા સામે સલામતી

ગળામાં અટકવાનું જોખમ વાસ્તવિક છે, પણ થોડી આદતોથી તેને ઓછું રાખી શકાય:

• બાળકને હંમેશાં હાઇ ચેરમાં કે તમારા ખોળામાં સીધું બેસાડો, ક્યારેય સૂતાં સૂતાં કે ચાલતા વાહનમાં નહીં.
• આખું ભોજન પૂરું થાય ત્યાં સુધી બાળક સાથે રહો, અને ખોરાક સાથે તેને ક્યારેય એકલું ન છોડો.
• દ્રાક્ષ, ચેરી ટામેટાં અને નાની બેરી જેવા ગોળ ખોરાકને લંબાઈમાં ચાર ભાગમાં કાપો.
• ગાજર અને બીટ જેવાં કઠણ શાકભાજી એટલાં રાંધો કે આંગળીઓ વચ્ચે દબાવી શકાય.
• આખા સૂકા મેવા, પોપકોર્ન, કઠણ કાચાં શાકભાજી, આખા ચણા કે વટાણા અને કઠણ મીઠાઈ ટાળો.

દરેક માતા-પિતા અને સંભાળ રાખનારે ઇન્ફન્ટ ફર્સ્ટ એઇડ શીખવી જોઈએ, જેમાં ગળામાં અટકેલા બાળકને કેવી રીતે મદદ કરવી તે પણ સામેલ છે.

9–10 મહિને એક દિવસનું ઉદાહરણ

બાળક ત્રણ ભોજન પર આવી જાય પછી દિવસ કેવો હોઈ શકે તેનું આ એક ઉદાહરણ છે. તમારા પરિવારના ખોરાકને આધારે વધુ વિકલ્પો બનાવવા બેબી ફૂડ ચાર્ટ વાપરો.

• વહેલી સવારે: સ્તનપાન કે ફોર્મ્યુલા
• નાસ્તો: છૂંદેલા કેળા સાથે રાગીની રાબ, અથવા થોડા છૂંદેલા વટાણા સાથે નરમ પૌંઆ
• મધ્ય સવારે: સ્તનપાન
• બપોરનું ભોજન: થોડા ઘી સાથે પાલક-મગની દાળની ખીચડી, સાથે નરમ પપૈયાના ટુકડા
• બપોર પછી: સ્તનપાન, સાથે સાદું દહીં કે નરમ ઇડલી જેવો નાનો નાસ્તો
• રાતનું ભોજન: છૂંદેલી દાળ અને દૂધીના શાક સાથે નરમ રોટલીના ટુકડા, અથવા નરમ ભાત સાથે સ્ક્રેમ્બલ્ડ ઈંડું
• સૂવાના સમયે અને રાત્રે: જરૂર મુજબ સ્તનપાન

જીરું, હળદર અને હિંગ જેવા હળવા મસાલા બરાબર છે; પહેલા વર્ષમાં મરચું અને વધુ મસાલા ટાળો.

ડૉક્ટરને ક્યારે બતાવવું

જો તમારું બાળક નીચેમાંથી કંઈ પણ અનુભવે તો તરત તમારા બાળરોગ નિષ્ણાતનો સંપર્ક કરો:

• એલર્જિક રિએક્શનના સંકેતો દેખાય, જેમ કે શીળસ, હોઠ, ચહેરા કે આંખો પર સોજો, નવો ખોરાક ખાધા પછી તરત ઊલટી, કે અચાનક ફોલ્લીઓ
• ખાધા પછી શ્વાસ લેવામાં તકલીફ, સિસોટી જેવો અવાજ, સતત ખાંસી, ફિક્કું કે ઢીલું પડી જવું (તરત ઇમરજન્સી સેવાને ફોન કરો)
• ગળામાં અટકી ગયું હોય અને ખાંસી, રડી કે શ્વાસ ન લઈ શકતું હોય (ઇન્ફન્ટ ફર્સ્ટ એઇડ શરૂ કરો અને ઇમરજન્સી મદદ માટે ફોન કરો)
• વજન વધતું ન હોય, વજન ઘટતું હોય કે સામાન્ય કરતાં ઓછાં ભીનાં ડાયપર થતાં હોય
• એક દિવસથી વધુ ઝાડા કે ઊલટી, મળમાં લોહી, કે ડિહાઇડ્રેશનના સંકેતો જેમ કે તાળવું બેસી જવું કે મોં સુકાવું
• લગભગ 9 થી 10 મહિના સુધીમાં પણ બધો ઘન ખોરાક ના પાડતું હોય કે કોઈ પણ ટુકડા સંભાળી ન શકતું હોય
• અસામાન્ય રીતે ફિક્કું કે થાકેલું દેખાય, જે આયર્નની ઊણપનો સંકેત હોઈ શકે

વારંવાર પુછાતા પ્રશ્નો

6 મહિને ભારતીય બાળક માટે સૌથી સારો પહેલો ખોરાક કયો?

કોઈ એક જ સૌથી સારો પહેલો ખોરાક નથી. મગની દાળ સાથે જાડા, સુંવાળા મસળેલા ભાત, રાગીની રાબ, કે છૂંદેલું કેળું કે કોળું — બધી સારી શરૂઆત છે. શરૂઆતથી જ દાળ કે રાગી જેવો આયર્નવાળો ખોરાક સામેલ કરવાનો પ્રયાસ કરો, અને સ્તનપાન ચાલુ રાખો.

મારા 6 મહિનાના બાળકે કેટલું ખાવું જોઈએ?

શરૂઆતમાં, દિવસમાં એક વાર ફક્ત એક-બે ચમચી પૂરતું છે. હેતુ સ્વાદ અને ટેક્સચર શીખવાનો છે. બાળકની ભૂખ અને પેટ ભરાયાના સંકેતો પ્રમાણે ધીમે ધીમે બે-ત્રણ મોટા ચમચા અને પછી દિવસમાં બે ભોજન સુધી વધારો.

શું હું 1 વર્ષ પહેલાં બાળકને દહીં આપી શકું?

હા. પાશ્ચરાઇઝ્ડ કે ઉકાળેલા દૂધમાંથી ઘરે બનાવેલું સાદું, મોળું દહીં લગભગ છ મહિનાથી આપી શકાય. તે પ્રોટીન અને કેલ્શિયમનો ઉપયોગી સ્રોત છે. ફ્લેવરવાળું કે મીઠું દહીં ટાળો.

ઘન ખોરાક શરૂ કર્યા પછી બાળકને પાણીની જરૂર પડે?

છ મહિનાથી તમે ભોજન સાથે ખુલ્લા કપમાં ઉકાળીને ઠંડું કરેલું પાણી થોડા ઘૂંટડા આપી શકો છો. બાળકની પ્રવાહીની મોટા ભાગની જરૂરિયાત હજુ પણ માતાનું દૂધ કે ફોર્મ્યુલા પૂરી કરે છે, એટલે વધુ પાણીની જરૂર નથી.

સ્રોત

• World Health Organization: Complementary feeding
• NHS: Weaning and feeding
• NHS: Foods to avoid giving babies and young children
• CDC: Infant and toddler nutrition
• MedlinePlus: Infant and newborn nutrition